Między nadzieją a rezygnacją. Stanisław Wyspiański w Rymanowie-Zdroju latem 1901 i 1903 roku
Początki rymanowskiego uzdrowiska odnoszą się do 16 sierpnia 1876 roku, kiedy to Stanisław hr. Potocki – właściciel miejscowych dóbr, przypadkowo odkrył źródliska wód mineralnych w dolinie potoku Taba. Kilkakrotnie dokonywane analizy chemiczne tych źródeł potwierdziły jednoznacznie, że wody rymanowskie są bardzo podobne składem do tych eksploatowanych od ćwierćwiecza w Iwoniczu-Zdroju, stanowią zatem doskonały punkt wyjścia do organizacji na południe od miasteczka Rymanów bliźniaczego ośrodka balneologicznego. Już w pięć lat później usilne starania Potockich uwieńczyła formalna koncesja ck Namiestnictwa we Lwowie, zezwalająca na utworzenie oraz funkcjonowanie rymanowskiego Zakładu Zdrojowo-Kąpielowego. Od początku jego działalności kuracjusze przybywający do Rymanowa korzystać mogli z kąpieli w pobudowanych wkrótce Łazienkach, ponadto trzy różne wody mineralne – o nazwach Tytus, Celestyna oraz Klaudia – wykorzystywano do picia, a także produkcji soli jodowo-bromowych.
W kolejnych latach pusta do tej pory dolina rzeki Taba, przy ujściu do niej Czarnego Potoku, poczęła zapełniać się drewnianymi willami dla kuracjuszy oraz niezbędnymi budynkami użyteczności publicznej, służącymi sezonowemu funkcjonowaniu uzdrowiska. Pomyślny zbieg okoliczności stanowiło też ukończenie w roku 1884 budowy linii kolejowej Stróże-Zagórz, przebiegającej na północ od Rymanowa, której stacja o tej samej nazwie, niezwykle ułatwiała dojazd do Zdroju, nawet z bardzo odległych miejscowości galicyjskich. Rosnąca z roku na rok frekwencja kuracjuszy przekroczyła na przełomie XIX i XX wieku liczbę 2300 osób, leczących się wodami rymanowskimi w trakcie sezonu kąpielowego trwającego od maja do września.
W lipcu 1901 roku lekarze krakowscy zaordynowali Stanisławowi Wyspiańskiemu uzdrowiskowe leczenie wodami jodowo-bromowymi w Rymanowie-Zdroju. Wraz z całą rodziną – ciężarną żoną i trójką dzieci – Artysta przybył koleją z Krakowa do stacji Rymanów. Następnie – powozem konnym – udał się do wynajętego mieszkania w domu dla gości, należącym do Mikołaja Śliwki, w północnej części Deszna, wsi graniczącej od południa z uzdrowiskiem. Wyspiańscy przebywali tu ponad miesiąc, do 24 sierpnia 1901. Artysta odbywał codzienne kąpiele mineralne w Łazienkach, pił wodę Tytus, dręczyła go jednak świadomość marnowania czasu, czego ani nie lubił, ani do czego nie nawykł. O tym, co robił, o czym myślał i co planował, zaświadczają dzisiaj zachowane listy, które Wyspiański wysyłał z Rymanowa do swych krakowskich znajomych. Wiemy zatem, że myślał nad inscenizacją mickiewiczowskich „Dziadów”, że mając ze sobą egzemplarz „Legendy” podjął w Rymanowie-Zdroju śmiałą decyzję o gruntownej przeróbce tego dramatu, że pracował nad korektą składu drukarskiego drugiego wydania sztuki „Legion. Scen dwanaście”. W dniu wyjazdu do Krakowa, uproszony przez kuracjuszkę, wpisał jej się jeszcze do sztambucha znanym dziś wierszem „Hej, las rymanowski za mgłą…”.
Nie ma pewności na ile kuracja w roku 1901 okazała się korzystna dla zdrowia Wyspiańskiego, dość że w roku następnym lekarze nie musieli wysyłać go na żadne kuracje uzdrowiskowe, a on sam znalazł nawet siły aby – wyjechawszy do Zakopanego – odbywać forsowne wycieczki po Tatrach. Ale już w roku 1903 zdrowie Artysty upomniało się o następne zabiegi. Lekarze ponownie skierowali Wyspiańskiego do Rymanowa, dokąd przyjechał tym razem sam i zatrzymał się w willi Leliwa, w samym centrum Zdroju. Pobyt uzdrowiskowy w roku 1903 przebiegał jednak zupełnie inaczej niż ten sprzed dwóch lat. Artyście dokuczała samotność, dotkliwe poczucie znudzenia spowodowane lekarskim zakazem wykonywania czegokolwiek poza zabiegami leczniczymi, ciążąca świadomość nieuchronności losu w obliczu postępów nieuleczalnej choroby, apatia i rezygnacja. Skutkiem oraz ilustracją jego stanu psychicznego są dwa, napisane w Rymanowie-Zdroju wiersze: „Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić” oraz „Niech nikt nad grobem mi nie płacze”. Mimo to, mimo lekarskie zakazy, Wyspiański w trakcie tej drugiej rymanowskiej kuracji intensywnie pracował nad nowym dramatem „Achilleis. Sceny dramatyczne”, którego rozpoczęty rękopis zabrał ze sobą wyjeżdżając z Krakowa. W korespondencji, którą Artysta wysyłał z Rymanowa do krakowskich znajomych w lecie 1903 roku mamy o tym wiele szczegółowych wzmianek. Dwa lata później Wyspiański napisze nawet o swej pracy nad „Achilleisem” wprost: Skamander jest w Rymanowie i mowa to tamtego strumienia.
W drugiej połowie lipca 1903 roku przepisana kuracja uzdrowiskowa została nieoczekiwanie przerwana przez Artystę, bo odbywane kąpiele mineralne osłabiały go bardzo. Nie wiemy tym samym, czy później kuracja została podjęta na nowo, czy też Wyspiański powrócił zniechęcony do Krakowa, bo brak jest jakichkolwiek źródeł, pozwalających rozstrzygnąć dziś tę kwestię. I choć Artysta nigdy już do rymanowskiego Zdroju nie przyjechał, uzdrowisko to – z racji powstałych tu wierszy i dramatów – stało się jednym z bardziej znaczących miejscowości w biografii i twórczości Stanisława Wyspiańskiego.
Abstract
Between Hope and Resignation. Stanisław Wyspiański in Rymanów-Zdrój in the Summers of 1901 and 1903
The beginnings of the Rymanów health resort date back to 16 August 1876, when Count Stanisław Potocki, the owner of the local estate, accidentally discovered mineral water springs in the valley of the Taba stream. Chemical analyses of these springs, carried out on several occasions, unequivocally confirmed that the Rymanów waters were very similar in composition to those utilised for a quarter of a century in Iwonicz-Zdrój, and were therefore an excellent starting point for the organisation of a twin balneological centre south of the town of Rymanów. It was only five years later that the Potockis’ strenuous efforts were crowned with a formal concession from the Imperial Royal Governorate in Lviv, authorising the establishment and operation of the Rymanów Health Resort and Bathing Institution. From the very beginning of its existence, patients coming to Rymanów could bathe in the soon-to-be-built Baths, and three different mineral waters – named Tytus, Celestyna and Klaudia – were used for drinking, as well as for the production of iodine-bromine salts.
In the following years, the hitherto empty valley of the Taba River, at the mouth of Czarny Potok, began to be filled with wooden villas for patients and the necessary public buildings for the seasonal operation of the health resort. Another successful coincidence was the completion in 1884 of the Stróże-Zagórz railway line, running north from Rymanów, whose station of the same name made it extremely easy to reach Zdrój, even from very distant Galician towns. The number of visitors, growing year by year, at the turn of the 20th century exceeded 2,300 people treated by the Rymanów waters during the bathing season, which lasted from May to September.
In July 1901, doctors in Kraków recommended Stanisław Wyspiański a health resort treatment with iodine-bromine waters in Rymanów-Zdrój. With his entire family – his pregnant wife and three children – the Artist arrived to the Rymanów station by train from Kraków. Then, by horse-drawn carriage, he went to a rented flat in a guest house belonging to Mikołaj Śliwka in the northern part of Deszno, a village bordering the health resort from the south. The Wyspiańskis stayed there for over a month, until 24 August 1901. The Artist took daily mineral baths and drank the Tytus water, but he was tormented by the awareness of wasting time, something he neither liked nor was accustomed to. What he was doing, what he was thinking and what he was planning are attested to today by the preserved letters that Wyspiański sent from Rymanów to his Kraków friends. We know, therefore, that he was thinking about a staging of Mickiewicz’s “Dziady” (Forefathers’ Eve), that having a copy of “Legenda” (Legend) with him, he took the bold decision in Rymanów-Zdrój to make a thorough reworking of this drama, that he worked on proofreading the second edition of the play “Legion. Scen dwanaście” (Legion. Twelve Scenes). On the day he left for Kraków, having been persuaded to do so by a female patient, he signed her friendship album adding the now well-known poem “Hej, las rymanowski za mgłą…” (Hey, the Rymanów Forest in the fog…).
The extent to which the 1901 treatment was beneficial to Wyspiański’s health is uncertain but suffice it to say that in the following year doctors did not have to send him for any health resort treatment, and he even found the strength to undertake strenuous excursions into the Tatra Mountains after leaving for Zakopane. But as early as 1903, the Artist’s health required further treatment. The doctors referred Wyspiański once again to Rymanów, where he arrived alone this time and stayed at the Leliwa Villa, in the very centre of the health resort. His stay in 1903, however, was completely different from that of two years earlier. The Artist was plagued by loneliness, an acute sense of boredom caused by the doctor’s prohibition on doing anything except therapeutic treatments, a lingering awareness of the inevitability of fate in the face of the progression of an incurable illness, apathy and resignation. The result and illustration of his mental state are two poems written in Rymanów-Zdrój: “Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić” (When I come to abandon this world) and “Niech nikt nad grobem mi nie płacze” (Let no one cry over my grave). Nonetheless, in spite of the doctor’s orders, Wyspiański worked intensively on his new drama “Achilleis. Sceny dramatyczne” (Achilleis. Dramatic scenes), the begun manuscript of which he took with him when he left Krakow. The correspondence that the Artist sent from Rymanów to his Kraków friends in the summer of 1903 includes many detailed references to this. Two years later, Wyspiański even wrote about his work on “Achilleis” directly: Skamander is in Rymanów and that speech is of that stream.
In the second half of July 1903, the prescribed treatment was unexpectedly discontinued by the Artist, as the mineral baths he was taking weakened him considerably. It is not known, therefore, whether the treatment was later resumed or whether Wyspiański returned to Kraków discouraged, as there are no sources to answer this question today. Although the Artist never came to Rymanów Zdrój again, the health resort became one of the most significant places in Stanisław Wyspiański’s biography and work, owing to the poems and dramas he wrote there.
Publikacje Tadeusza Łopatkiewicza poświęcone Stanisławowi Wyspiańskiemu
Książki:
Naukowo-artystyczna wycieczka w Sądeckie z 1889 roku na tle zabytkoznawczej działalności Władysława Łuszczkiewicza i uczniów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, „Biblioteka Rocznika Sądeckiego”, t. 1, Nowy Sącz 2008, ss. 138, ISBN 978-83-908899-7-9.
Szkicownik Stanisława Wyspiańskiego z naukowo-artystycznej wycieczki w Opoczyńskie z roku 1888, „Szkicowniki uczniów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych z naukowo-artystycznych wycieczek Władysława Łuszczkiewicza (1888–1891)”, t. 1, z. 1, Kraków 2018, ss. 120, wydało Muzeum Narodowe w Krakowie, ISBN 978-83-7581-257-2, (współautor – Piotr Łopatkiewicz).
Szkicownik Stanisława Wyspiańskiego z naukowo-artystycznej wycieczki w Sądeckie, Gorlickie i Grybowskie z roku 1889, „Szkicowniki uczniów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych z naukowo-artystycznych wycieczek Władysława Łuszczkiewicza (1888–1891)”, t. 2, z. 1, Kraków 2018, ss. 308, wydało Muzeum Narodowe w Krakowie, ISBN 978-83-7581-258-9, (współautor – Piotr Łopatkiewicz).
Szkicowniki Stanisława Wyspiańskiego z naukowo-artystycznej wycieczki w Grybowskie, Sądeckie i Tarnowskie z roku 1889, „Szkicowniki uczniów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych z naukowo-artystycznych wycieczek Władysława Łuszczkiewicza (1888–1891)”, t. 2, z. 2–3, Kraków 2021, ss. 492, wydało Muzeum Narodowe w Krakowie i Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, ISBN 978-83-7581-369-2, (współautor – Piotr Łopatkiewicz).
Między nadzieją a rezygnacją. Stanisław Wyspiański w Rymanowie-Zdroju latem 1901 i 1903 roku, Bibliotheca Pigoniana, t. 11, Krosno 2026, ss. XXX, ISBN 978-83-68799-05-7.
Artykuły:
Szkicowniki z wycieczek Władysława Łuszczkiewicza z uczniami krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Fakty znane i nieznane, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności”, t. 67, 2003, s. 106–109, ISSN 1231–3750.
Kolekcja szkicowników uczniów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych w zbiorach Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nieznane rysunki S. Wyspiańskiego, J. Mehoffera i innych z wycieczek z W. Łuszczkiewiczem w latach 1888–1892, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, MCCLXXVII, „Opuscula Musealia”, 2005, z. 14, s. 41–88, ISBN 83-233-1962-6; ISSN 0239-9989.
Zabytkoznawcze aspekty naukowo-artystycznych wycieczek Władysława Łuszczkiewicza z uczniami krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych (1888–1893). Uwagi na marginesie edycji rękopiśmiennych inwentarzy zabytków Stanisława Tomkowicza, [w:] Sztuka i podróżowanie. Studia teoretyczne i historyczno-artystyczne, pod red. P. Krasnego i D. Ziarkowskiego, Kraków 2009, s. 191–210, ISBN 978-83-60789-17-9.
Kolegiata sądecka w rysunkach uczestników naukowo-artystycznej wycieczki po Sądecczyźnie w roku 1889, „Almanach Sądecki”, R. 18, 2009, nr 1/2 (66/67), s. 61–87, ISSN 1232–5910.
O najwcześniejszym portrecie własnym Stanisława Wyspiańskiego i mankamentach takiej identyfikacji, „Folia Historiae Artium”, Seria Nowa, t. 18, 2020, s. 61–70, ISSN 0071–6723.
O zabytkoznawczych rezultatach wycieczki Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera do Krużlowej Wyżnej w sierpniu roku 1889, „Studia Pigoniana. Rocznik Karpackiej Państwowej Uczelni”, 2021, nr 4, s. 155–182, ISBN 978-83-64457-65-4.
O książkach rysunkowych Stanisława Wyspiańskiego, [w:] O miejsce książki w historii sztuki, cz. 3, Sztuka książki około 1900. W 150. rocznicę urodzin Stanisława Wyspiańskiego, red. A. Gronek, Kraków 2022, s. 45–68, ISBN 978-83-8138-653-1.
„Najmuję furę, jadę do Nawojowéj”. Logistyka naukowo-artystycznej wycieczki Stanisława Wyspiańskiego latem 1889 roku, [w:] Praxis sine teoria. Księga pamiątkowa poświęcona pamięci Profesora Adama Małkiewicza, red. A. Betlej, A. Dworzak, Kraków 2022, s. 103–111, ISBN 978-83-66648-54-8.
O książkach rysunkowych Stanisława Wyspiańskiego, „Studia Pigoniana. Rocznik Karpackiej Państwowej Uczelni w Krośnie”, 2022, nr 5, s. 125–145, ISBN 978-83-64457-79-1.
O dwóch pobytach Stanisława Wyspiańskiego na Łemkowszczyźnie, „Studia Pigoniana. Rocznik Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie”, 2023, nr 6, s. 49–86, ISBN 978-83-64457-85-2.
Rysunki chrzcielnic i kropielnic w inwentaryzacyjnym dorobku Stanisława Wyspiańskiego, „Studia Pigoniana. Rocznik Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie”, 2024, nr 7, s. 77–103, ISBN 978-83-64457-91-3.
Zakład Zdrojowo-Kąpielowy w Rymanowie jakim go widział Stanisław Wyspiański latem 1901 i 1903 roku, „Studia Pigoniana. Rocznik Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie”, 2026, nr 9 (w druku).
Opinie
Na razie nie ma opinii o produkcie.